कलियुग, प्रकृति र महामारी: शास्त्रीय चेत, आधुनिक सङ्कट र मानवीय दायित्व

बिचार

गृहपृष्ठ
बिचार
कलियुग, प्रकृति र महामारी: शास्त्रीय चेत, आधुनिक सङ्कट र मानवीय दायित्व

कलियुग, प्रकृति र महामारी: शास्त्रीय चेत, आधुनिक सङ्कट र मानवीय दायित्व

सोमबार, भदौ २२, २०८३ दिनेश सिग्देल

आजको आधुनिक युगमा मानवजातिले विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेको छ। मानिसले अन्तरिक्षमा बस्ती बसाल्ने सपना देखिरहँदा र प्रविधिका माध्यमबाट संसारलाई एउटै औँलामा सीमित गरिरहँदा अर्कोतिर भने प्रकृति र महामारीको अगाडि ऊ निरन्तर विवश र निरुपाय बनिरहेको छ । विगत केही दशकयता विश्वभर निरन्तर फैलिइरहेका नयाँ-नयाँ महामारी, भूकम्प, बेमौसमी बाढी, पहिरो, खडेरी र भीषण डढेलो जस्ता प्राकृतिक विपत्तिहरूले मानव सभ्यतालाई नै गम्भीर चुनौती दिइरहेका छन् । आधुनिक विज्ञानले यस संकटलाई मुख्यतया जलवायु परिवर्तन, अनियन्त्रित औद्योगिकीकरण र वातावरणीय विनाशको परिणाम मान्छ । तर, हाम्रा प्राचीन पूर्वीय शास्त्रहरूले भने यस भयावह परिस्थितिलाई धेरै पहिले नै 'कलियुग' को स्वभाविक लक्षण र मानवीय आचरणको दुष्परिणामका रूपमा सूक्ष्म विश्लेषण गरिसकेका छन् ।

कालचक्र र कलियुगको शास्त्रीय गणना
पूर्वीय वैदिक दर्शन अनुसार समयलाई एक निरन्तर चलिरहने चक्रका रूपमा हेरिन्छ, जसलाई चार युगहरू-सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग र कलियुगमा विभाजन गरिएको छ । शास्त्रीय गणना अनुसार सत्ययुगको आयु १७ लाख २८ हजार वर्ष, त्रेतायुगको १२ लाख ९६ हजार वर्ष, द्वापरयुगको ८ लाख ६४ हजार वर्ष र कलियुगको कुल आयु ४ लाख ३२ हजार वर्ष तोकिएको छ ।

धार्मिक ग्रन्थहरूका अनुसार भगवान् श्रीकृष्णको स्वधाम गमन र द्वापरयुगको अन्त्यसँगै (इसापूर्व ३१०२ तिर) कलियुगको प्रारम्भ भएको मानिन्छ। यस हिसाबले हेर्दा हालसम्म कलियुगका करिब ५,१२७ वर्ष मात्र व्यतीत भएका छन् । अर्थात्, हामी अहिले कलियुगको बिल्कुलै प्रारम्भिक चरण (पहिलो चरण) मा छौँ । कलियुगको सुरुवातमा नै मानवजातिले भोग्न परेको यो चरम संकटले भविष्यको भयावहतालाई सङ्केत गर्नुका साथै हाम्रो सोच र आचरणमा तत्काल रूपान्तरणको माग गरिरहेको छ ।

पुराणहरूमा उल्लेखित कलियुगका लक्षण र भविष्यवाणी
श्रीमद्भागवत महापुराणको १२ औँ स्कन्ध, विष्णु पुराण र महाभारतको वनपर्वमा कलियुगमा आउने सामाजिक, प्राकृतिक र शारीरिक परिवर्तनहरूबारे विस्तृत भविष्यवाणी गरिएको छ । शास्त्रहरूका अनुसार कलियुग बढ्दै जाँदा मानिसको आयु, स्मृति, शारीरिक बल, धार्मिक निष्ठा र पवित्रता क्रमशः घट्दै जानेछ ।

महापुराणहरूमा स्पष्ट रूपमा भनिएको छ कि कलियुगमा मौसमको चक्र बिग्रनेछ, समयमा वर्षा हुनेछैन, नदीहरू सुक्दै जानेछन् र पृथ्वीको उर्वराशक्ति क्षीण हुनेछ । शासकहरू प्रजापालक नभई केवल कर असुल्ने शोषक बन्नेछन् र समाजमा विद्वत्ता वा चरित्रको सट्टा केवल धनको आधारमा मानिसको श्रेष्ठता तय हुनेछ । यी हजारौँ वर्ष पुराना शास्त्रीय चेतावनीहरू आजको सामाजिक र प्राकृतिक यथार्थसँग हुबहु मेल खान्छन् ।

विपत्ति र महामारीका मुख्य शास्त्रीय कारणहरू
शास्त्रहरूले कलियुगमा महामारी र प्राकृतिक प्रकोपहरू बारम्बार दोहोरिनुमा मुख्यतया चार वटा कारणहरू औँल्याएका छन्:

धर्म र नीतिको ह्रास:
सत्ययुगमा धर्मका चारै पाउ—सत्य, दया, तप र पवित्रता पूर्ण रूपमा कायम रहन्थे । द्वापर र त्रेता हुँदै कलियुगसम्म आइपुग्दा धर्मका तीन पाउ नष्ट भई केवल 'सत्य' रूपी एक पाउ मात्र कमजोर अवस्थामा बाँकी रहन्छ । मानिसमा करुणा, दया र नैतिक मूल्य-मान्यता घट्दै जाँदा त्यसको प्रत्यक्ष नकारात्मक प्रभाव सम्पूर्ण वातावरणमा पर्न जान्छ ।

प्रकृतिको अत्यधिक दोहन र पञ्चमहाभूतको असन्तुलन:
मानिसको असीमित लोभ र स्वार्थका कारण प्रकृतिका स्रोत-साधनको अविवेकपूर्ण दोहन हुन्छ । यसले गर्दा पृथ्वी, जल, तेज, वायु र आकाश गरी पञ्चमहाभूतको प्राकृतिक चक्र बिग्रन जान्छ । यही असन्तुलनको परिणाम स्वरूप भूकम्प, अतिवृष्टि, अनावृष्टि र समुद्री आँधी जस्ता विनाशकारी प्रकोपहरू उत्पन्न हुन्छन् ।

आहार-विहारमा अशुद्धता र जनस्वास्थ्य संकट:
कलियुगमा हावा, पानी, माटो र खानपान अशुद्ध हुने कुरा शास्त्रमा पहिले नै भनिएको छ । दूषित भोजन, प्रदूषित वातावरण र अव्यवस्थित जीवनशैलीका कारण मानिसको आन्तरिक रोगप्रतिरोधी क्षमता क्षीण हुँदै जान्छ । फलस्वरूप, सूक्ष्म जीवाणु र भाइरसहरूका कारण नयाँ-नयाँ महामारी र असाध्य व्याधिहरूले उग्र रूप लिन्छन् ।

मानसिक प्रदूषण र सामूहिक कर्मफल:
मानिसमा काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्य जस्ता नकारात्मक विकारहरू चरम सीमामा पुग्छन् । मानिसको मनमा उब्जने नकारात्मक विचार र अधर्मले वायुमण्डलमा पनि अशान्त ऊर्जा पैदा गर्छ । शास्त्रका अनुसार मानवीय पाप र मानसिक विकारको एकत्रित नकारात्मक ऊर्जा नै प्रकृतिको रौद्र रूप (प्रकोप) बनेर मानवजातिमाथि नै ठोक्किन आइपुग्छ ।

शास्त्रीय चेत र आधुनिक दायित्व प्राचीन ग्रन्थहरूले औँल्याएका यी कारणहरू केवल धार्मिक मान्यता मात्र नभई आधुनिक वातावरणीय विज्ञान र पर्यावरण संरक्षणको सिद्धान्तसँग अचम्मसँग मेल खान्छन् । विज्ञानले जसलाई 'पर्यावरणीय असन्तुलन' वा 'जलवायु संकट' भनिरहेको छ, शास्त्रले त्यसैलाई 'अधर्म र प्रकृतिको दोहनको परिणाम' भनेको छ ।

कलियुगको समय चक्र लामो भए पनि यसका नकारात्मक प्रभावहरूबाट बच्न मानिसले पुनः प्रकृतिमुखी जीवनशैली अपनाउनु आवश्यक छ । सत्य, दया, करुणा, आत्मसंयम र प्रकृतिको आदर गर्ने पूर्वीय जीवनपद्धतिलाई अपनाउन सके मात्र हामी महामारी र प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमलाई कम गर्दै भावी पुस्ताका लागि यो पृथ्वीलाई सुरक्षित राख्न सक्छौँ ।

प्रकाशित मिति: सोमबार, भदौ २२, २०८३ २१:११

प्रतिक्रिया दिनुहोस्