शिक्षामा आमूल परिवर्तन र समयको पदचाप

बिचार

गृहपृष्ठ
बिचार
शिक्षामा आमूल परिवर्तन र समयको पदचाप

शिक्षामा आमूल परिवर्तन र समयको पदचाप

शुक्रबार, चैत २०, २०८२ दिनेश सिग्देल

परिचय:
विश्व यतिबेला चौथो औद्योगिक क्रान्तिको संघारमा छ । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) ले मानव जीवनका हरेक आयामलाई प्रभावित पारिरहेको छ । तर, नेपालको विद्यालय तहको पाठ्यक्रम र शिक्षण पद्धति भने अझै पनि दशकौँ पुरानो 'चतुरे शैली' र घोकन्ते विद्यामा अल्झिएको छ । शिक्षा भनेको केवल साक्षरता मात्र होइन, यो त जीवन जिउने कला र समयसापेक्ष प्रतिस्पर्धा गर्ने सामर्थ्य पनि हो । आज हाम्रा विद्यार्थीले हातमा ग्लोबल ग्याजेट बोक्छन्, तर दिमागमा भने पुरानो धर्राको पाठ्यक्रम बोक्न बाध्य छन् । त्यसैले अबको शिक्षा प्रणालीमा 'परिमार्जन' मात्र होइन, 'पुनर्संरचना' अनिवार्य भइसकेको छ ।

एआई र आधुनिक प्रविधिको आवश्यकता:
जमाना एआईको हो । सूचना प्रविधिको यो युगमा हाम्रा विद्यार्थीलाई कोदालो खन्ने सैद्धान्तिक ज्ञान मात्र दिएर पुग्दैन, उनीहरूलाई कोडिङ, डेटा विश्लेषण र प्रविधिको सही सदुपयोग सिकाउनु पर्छ । पाठ्यक्रममा एआई र सूचना प्रविधिलाई अनिवार्य विषयका रूपमा मात्र होइन, सिकाउने माध्यमका रूपमा पनि प्रयोग गरिनुपर्छ । जबसम्म विद्यार्थीले विश्व बजारमा चलेको प्रविधिसँग साक्षात्कार गर्न पाउँदैनन्, तबसम्म उनीहरू आधारभूत वा माध्यमिक शिक्षा उत्तीर्ण गरेपछि पनि बेरोजगार वा 'अदक्ष' जनशक्तिका रूपमा मात्र रहन्छन् ।

नैतिक शिक्षा र देशप्रेमको खडेरी:
आजका विद्यार्थीमा सूचनाको भण्डार त छ, तर संस्कारको अभाव खड्किएको छ । 'म' बाट सुरु भएर 'हामी' मा सकिने सामाजिक भावना हराउँदै गएको छ । पाठ्यक्रममा नैतिक शिक्षा, अनुशासन र आफ्नो माटोप्रतिको ममता (देशप्रेम) लाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । विदेशी भूमिमा श्रम बेच्ने सपना देख्ने युवा पुस्तालाई आफ्नै देशमा सम्भावना देख्ने बनाउन 'देशप्रेम' पाठ्यपुस्तकमा मात्र होइन, व्यवहारमा उतार्ने खालको हुनुपर्छ ।

खेलकुद र स्वास्थ्य: उपेक्षित पाटो
'स्वस्थ शरीरमा स्वस्थ मस्तिष्कको निवास हुन्छ' भन्ने उक्तिलाई हामीले बिर्सिएका छौँ । विद्यालयहरू केवल 'ग्रेड' निकाल्ने कारखाना बनिरहेका छन् । खेलकुद र स्वास्थ्य शिक्षालाई अतिरिक्त क्रियाकलापमा मात्र सीमित नराखी यसलाई मुख्य सिकाईको हिस्सा बनाउनुपर्छ । शारीरिक रूपमा तन्दुरुस्त र मानसिक रूपमा सचेत विद्यार्थी नै भोलिको अब्बल नागरिक हुन सक्छ ।

अभिभावकको भूमिका र दोहोरो मापदण्ड:
नेपाली शिक्षा क्षेत्रको अर्को तितो यथार्थ अभिभावकको उदासीनता र उच्च अपेक्षा हो । धेरै अभिभावकहरू वर्षभरि आफ्ना नानीबाबुले के पढिरहेका छन्, उनीहरूको अनुशासन कस्तो छ भन्नेमा ध्यान दिँदैनन् । तर, जब कक्षा ८, १० (SEE) वा १२ को नतिजा आउँछ, उनीहरूलाई 'ए प्लस' नै चाहिन्छ । शिक्षा एउटा प्रक्रिया हो, जुन घर र विद्यालयको समन्वयबाट मात्र पूर्ण हुन्छ । अभिभावकहरूले आफ्ना छोराछोरी कुलतमा लागेको गुनासो त गर्छन्, तर उनीहरूसँग समय बिताउने र उनीहरूको गतिविधि निगरानी गर्ने फुर्सद निकाल्दैनन् । विद्यार्थीलाई कुलतबाट जोगाउन विद्यालयको पाठ्यक्रममा जीवनोपयोगी सीप र परामर्श (Counseling) का कक्षाहरू समावेश गर्नुपर्छ ।

सामुदायिक विद्यालयको अवस्था:
राज्यको ठूलो लगानीको प्रतिफल अपेक्षीकृत हुन सकेको छैन । सामुदायिक विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार निकै कमजोर छ । कतिपय ठाउँमा विद्यार्थी बस्ने डेस्क-बेन्च छैनन् भने कतै शिक्षक र विद्यार्थीको अनुपात मिलेको छैन। सुगममा शिक्षक थुप्रिने र दुर्गममा एकै जनाले पूरै विद्यालय धान्नुपर्ने अवस्था छ । विद्यालय व्यवस्थापन समिति (SMC) छनोटमा हुने राजनीतिक खिचातानीले शैक्षिक वातावरण नै धमिलो पारेको छ । विद्यालयलाई राजनीतिक अखडा बनाइँदा पठनपाठन ठप्प हुने र अन्ततः कमजोर आर्थिक अवस्था भएका अभिभावकहरूको छोराछोरीले गुणस्तरीय शिक्षा नपाउने अवस्था सिर्जना भएको छ । शिक्षामा राजनीति होइन, नीति हुनुपर्छ ।

निजी विद्यालयको योगदान र राज्यको दृष्टिकोण:
नेपालको शैक्षिक स्तरलाई धान्ने काममा निजी विद्यालयहरूको भूमिका प्रशंसनीय छ । गुणस्तरीय शिक्षा, अनुशासन र प्रविधिको प्रयोगमा निजी क्षेत्र सधैँ अगाडि छ । तर, विडम्बना के छ भने, राज्य र कतिपय अभिभावकहरू निजी विद्यालयलाई 'व्यापारिक थलो' का रूपमा मात्र हेर्छन् । निजी क्षेत्रले पुर्‍याएको योगदानको जस दिन कन्जुस्याइँ गरिन्छ । निजी विद्यालयले अपनाएका सफल मोडेलहरूलाई सामुदायिक विद्यालयमा कसरी लागू गर्ने भन्नेमा राज्यले सहकार्य गर्नुको साटो नियन्त्रणमुखी नीति लिने गरेको देखिन्छ ।

निष्कर्ष र अबको बाटो:
शिक्षा प्रणाली सुधार्न अब ढिला भइसकेको छ । हामीलाई यस्तो पाठ्यक्रम चाहिएको छ, जसले विद्यार्थीलाई परीक्षाका लागि मात्र होइन, जीवनका लागि तयार गरोस् । पाठ्यक्रममा एआई, नैतिक शिक्षा, खेलकुद र व्यावसायिक सीपको मिश्रण हुनुपर्छ । सामुदायिक विद्यालयको भौतिक र प्रशासनिक सुधारका लागि 'राजनीतिमुक्त विद्यालय' को अवधारणा कडाईका साथ लागू गर्नुपर्छ । अभिभावक, शिक्षक र राज्यको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध मजबुत भए मात्र हामीले सोचेको 'समृद्ध नेपाल' का लागि योग्य जनशक्ति उत्पादन गर्न सकिन्छ । समयको मागलाई चिनौँ, नत्र इतिहासले हामीलाई माफ गर्ने छैन ।

प्रकाशित मिति: शुक्रबार, चैत २०, २०८२ ०७:०३

प्रतिक्रिया दिनुहोस्