जन्मको तर्क: प्राकृतिक जैविकता कि सामाजिक सुरक्षाको अपेक्षा?

बिचार

गृहपृष्ठ
बिचार
जन्मको तर्क: प्राकृतिक जैविकता कि सामाजिक सुरक्षाको अपेक्षा?

जन्मको तर्क: प्राकृतिक जैविकता कि सामाजिक सुरक्षाको अपेक्षा?

शनिबार, भदौ १३, २०८३ दिनेश सिग्देल

मानव अस्तित्वका अनेकौँ पहेलीहरूमध्ये सबैभन्दा पेचिलो प्रश्न नै जीवनको सुरुवात र यससँग गाँसिएका अपेक्षाहरू हुन् । मानिस जन्मनु र जन्माउनु पूर्ण रूपमा प्राकृतिक तथा जैविक प्रक्रिया हो । तर, समाज विकासको क्रमसँगै मानिसले सन्तानलाई "बुढेसकालको सहारा" वा "जीवनको अन्तिम टेको" का रूपमा अर्थ्याउन थाल्यो । यहीँबाट सुरु हुन्छ एउटा ठूलो द्वन्द्व— के सन्तान जन्माउनु केवल प्रकृतिको नियम हो, वा यो बुढेसकाल सुरक्षित गर्ने मानवीय योजना ? यस विषयलाई सही ढङ्गले बुझ्न जैविक, सामाजिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक दृष्टिकोणहरूलाई छुट्टाछुट्टै विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ ।

१. जैविक र प्राकृतिक दृष्टिकोण:

प्रकृतिको निश्छल नियम

जीवविज्ञानका अनुसार सन्तानोत्पत्ति हुनु कुनै व्यापारिक योजना वा भविष्यको सुरक्षा नीतिको हिस्सा होइन । यो पृथ्वीमा जीवनको निरन्तरता कायम राख्ने प्रकृतिको एउटा आधारभूत संयन्त्र हो ।

वंश निरन्तरता र जीनको प्रवाह: सम्पूर्ण जीव जगत्मा जीन (Gene) लाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु नै जन्माउनुको मुख्य जैविक उद्देश्य हो । मानिस पनि यही प्राकृतिक नियमभन्दा बाहिर छैन ।

पालनपोषणको दायरा:

प्रकृतिमा कुनै पनि जीवले आफ्ना बच्चालाई उनीहरू आफैँ शिकार गर्न वा बाँच्न सक्ने नहुञ्जेलसम्म मात्र हेरचाह गर्छन् । बच्चा आत्मनिर्भर भएपछि प्यारेन्टल केयर (Parental Care) को जैविक चक्र समाप्त हुन्छ।

नाफानोक्सानरहित सम्बन्ध: प्रकृतिमा कुनै पनि प्राणीले "म बूढो भएपछि यसले मलाई पाल्नेछ" भन्ने सोच राखेर बच्चा जन्माउँदैन । त्यसैले, जैविक दृष्टिबाट हेर्दा सन्तान जन्माउनुमा कुनै स्वार्थ वा भविष्यको सर्त जोडिएको हुँदैन ।

२. सामाजिक तथा आर्थिक दृष्टिकोण:

सहाराको अवधारणा कसरी बन्यो ?

यदि सन्तान जन्माउनु शतप्रतिशत प्राकृतिक हो भने मानिसले यसलाई "बुढेसकालको सहारा" को संज्ञा कसरी दियो त ? यसको उत्तर मानव समाजको विकासक्रम र आर्थिक संरचनामा लुकेको छ ।

कृषि युग र श्रमको आवश्यकता: प्राचीन तथा कृषिप्रधान समाजमा परिवारमा जति धेरै सदस्य हुन्थे, त्यति नै धेरै श्रमशक्ति उपलब्ध हुन्थ्यो । खेतबारी सम्हाल्न र परिवारको सुरक्षाका लागि सन्तान हुनु अनिवार्य मानिन्थ्यो ।

सामाजिक सुरक्षाको अभाव: राज्य वा औपचारिक निकायहरूले वृद्धवृद्धाका लागि पेन्सन, वृद्धाश्रम, वा स्वास्थ्य बीमाको व्यवस्था नगरेको युगमा मानिसका लागि बुढेसकालको एउटै मात्र सहारा आफ्ना सन्तान थिए ।

अप्रत्यक्ष सामाजिक सम्झौता: समाजले एउटा यस्तो सम्झौता तयार गर्‍यो— "आमाबाबुले सन्तानलाई हुर्काउन आफ्नो सर्वस्व लगानी गर्ने, र बदलामा सन्तानले आमाबाबुको वृद्धावस्थाको हेरचाह गर्ने ।" यो कुनै प्राकृतिक नियम नभई मानिसले आफ्नै सुविधा र सुरक्षाका लागि बनाएको सामाजिक ढाँचा (Social Construct) मात्र हो ।

३. सांस्कृतिक र नैतिक दृष्टिकोण: पूर्वीय दर्शन र दायित्व

पूर्वीय दर्शन र सामाजिक परम्परामा सन्तान र आमाबाबुको सम्बन्धलाई केवल जैविक वा आर्थिक रूपमा मात्र नहेरी नैतिक र आध्यात्मिक रूपमा व्याख्या गरिएको छ ।

पितृ ऋणको अवधारणा:

पूर्वीय संस्कृतिमा 'पितृ ऋण' को चर्चा गरिन्छ, जस अनुसार मातापिताले दिएको जन्म र हुर्काइको ऋण तिर्नका लागि उनीहरूको सेवा गर्नु र वंश अघि बढाउनु हरेक व्यक्तिको कर्तव्य मानियो ।

संस्कार र धर्म:

आमाबाबुलाई "देवो भव" भनेर सम्मान गर्ने र बुढेसकालमा उनीहरूको सेवा गर्नुलाई परम धर्म मान्ने परम्पराले "सहारा" को विचारलाई झनै मजबुत बनायो। यसले गर्दा मानिसको दिमागमा "सन्तान = बुढेसकालको सहारा" भन्ने धारणा गहिरोसँग गाडियो ।

४. आधुनिकता र वैचारिक अन्योल:

द्वन्द्व कहाँ छ ?

आधुनिक युगमा आइपुग्दा प्राकृतिक नियम र सामाजिक अपेक्षाबीच ठूलो टक्कर परेको छ, जसले गर्दा मानिसहरूमा अन्योल (Confusion) सिर्जना भएको छ ।

व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र आत्मनिर्भरता:

आजका सन्तानहरू आफ्नै करिअर, व्यक्तिगत सपना र स्वतन्त्रतालाई प्राथमिकता दिन्छन् । उनीहरू आफ्नै जीवनको व्यवस्थापनमा व्यस्त हुँदा आमाबाबुको अपेक्षा पूरा हुन नसक्ने स्थिति बन्छ ।

लगानी कि भावनात्मक सम्बन्ध ?: यदि आमाबाबुले सन्तान हुर्काउनुलाई बुढेसकालको "इन्स्योरेन्स" वा "लगानी" का रूपमा मात्र हेरे भने, सन्तानले त्यो अपेक्षा पूरा नगर्दा निराशा र वितृष्णा पैदा हुन्छ ।

राज्यको भूमिका:

आधुनिक कल्याणकारी राज्यहरूमा वृद्धवृद्धाको हेरचाहको जिम्मेवारी राज्यले नै लिन थालेको छ । यसले गर्दा सन्तानमाथिको पूर्ण निर्भरता घट्दै गएको छ ।

५. निष्कर्ष:

दुई अवधारणाको सही समायोजन

मान्छे जन्मनु र सन्तान जन्माउनु शतप्रतिशत प्राकृतिक र जैविक घटना हो । तर, सन्तानलाई "बुढेसकालको सहारा" मान्नु मानिसले आफ्नो सुरक्षाका लागि विकास गरेको सामाजिक र सांस्कृतिक संरचना हो ।

यी दुई कुरालाई एउटै मानेर हेर्दा नै अन्योल पैदा हुन्छ । सन्तानलाई बुढेसकालको "लाठी" वा "बीमा" का रूपमा भन्दा पनि एउटा स्वतन्त्र र स्वायत्त व्यक्तिका रूपमा हुर्काउनु प्राकृतिक सिद्धान्तअनुकूल हुन्छ । आमाबाबुले सन्तानलाई निस्वार्थ प्रेम र राम्रो संस्कार दिने, अनि सन्तानले पनि आमाबाबुप्रति कृतज्ञ भई कर्तव्य निभाउने वातावरण बन्नु सबैभन्दा उत्तम हो । बुढेसकालको सहाराका लागि सन्तानमा मात्र निर्भर हुनुको सट्टा राज्यको सामाजिक सुरक्षा र व्यक्तिगत व्यवस्थापनलाई मजबुत बनाउनु र सन्तानसँगको सम्बन्धलाई व्यापारिक नभई विशुद्ध भावनात्मक राख्नु नै आधुनिक र व्यावहारिक लजिक हो ।

प्रकाशित मिति: शनिबार, भदौ १३, २०८३ २०:४१

प्रतिक्रिया दिनुहोस्