चैते दशैँ: शक्ति उपासना र सांस्कृतिक जागरणको पर्व

संस्कृति-साहित्य

गृहपृष्ठ
संस्कृति-साहित्य
चैते दशैँ: शक्ति उपासना र सांस्कृतिक जागरणको पर्व

चैते दशैँ: शक्ति उपासना र सांस्कृतिक जागरणको पर्व

बिहीबार, चैत १२, २०८२ दिनेश सिग्देल

नेपाली समाज चाडपर्व र संस्कृतिको धनी छ । यहाँ प्रत्येक महिनाजसो कुनै न कुनै विशेष उत्सव परिरहेका हुन्छन् । तीमध्ये हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि विशेष महत्त्व बोकेको पर्व हो— चैते दशैँ । चैत्र शुक्ल अष्टमीको दिन मनाइने यो पर्वलाई 'सानो दशैँ' का रूपमा समेत चिनिन्छ, तर यसको आध्यात्मिक र शास्त्रीय गरिमा भने असोजको बडा दशैँ भन्दा कम छैन ।

ऐतिहासिक र आध्यात्मिक पृष्ठभूमि

हिन्दू धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, पहिले दशैँ चैत महिनामै मनाउने गरिन्थ्यो । चैतको समयमा मौसम परिवर्तन भई धेरै रोगव्याधि लाग्ने समय हुने र खानपानमा सन्तुलन मिलाउन गाह्रो हुने भएकाले पछि यसलाई असोजको ठण्डा मौसममा सारिएको किम्वदन्ती पनि छ । यद्यपि, चैते दशैँको आफ्नै विशेष आध्यात्मिक आधार छ । मार्कण्डेय पुराण अनुसार, चैत्र शुक्ल अष्टमीकै दिन देवी दुर्गाले महिषासुर जस्ता दानवहरूको वध गरी देवता र मनुष्यलाई आतङ्कबाट मुक्ति दिलाएकी थिइन् । त्यसैले यस दिनलाई 'विजयाष्टमी' का रूपमा पनि मनाइन्छ । असोजको दशैँ 'असत्यमाथि सत्यको विजय' को रूपमा मनाइन्छ भने चैते दशैँलाई 'शक्ति संचय र प्रकृति पूजा' को रूपमा हेरिन्छ ।

चैते दशैँको धार्मिक महत्त्व

सनातन धर्ममा शक्तिको पूजा नै सर्वोपरि मानिन्छ । चैते दशैँमा दुर्गा भवानीको उपासना गर्नाले मनमा साहस, शरीरमा स्फूर्ति र जीवनमा सफलता प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ । शक्ति आराधना: यस दिन दुर्गा सप्तशती (चण्डी) को पाठ गर्ने, देवीका शक्तिपीठहरूमा दर्शन गर्ने र बलि पूजा गर्ने परम्परा छ ।

राम नवमीको आगमन:
चैते दशैँको भोलिपल्टै राम नवमी पर्दछ । भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गर्नका लागि देवी दुर्गाको आराधना गरेको सन्दर्भ पनि यसै समयसँग जोडिएको छ ।
ऋतु परिवर्तन र आयुर्वेद:
चैतको समय वसन्त ऋतुको उत्कर्ष हो । यस बेला गरिएको उपासना र सात्विक खानपानले मानिसको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउँछ ।
स्थानीय संस्कृति र मनाउने विधि:
नेपालका विभिन्न शक्तिपीठहरू जस्तै— काठमाडौँको भद्रकाली, शोभा भगवती, नुवाकोटको जालपा देवी, पोखराको विन्ध्यवासिनी र बागलुङको कालिका भगवती मन्दिरमा यस दिन ठूलो मेला लाग्छ । धेरै ठाउँमा चैते दशैँलाई 'अष्टमी' का रूपमा मात्र नभई पारिवारिक मिलन र भोजभत्तेरको अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ । काठमाडौँ उपत्यकाको नेवार समुदायमा यस दिनलाई 'लहुति अष्टमी' का रूपमा मनाउने र विशेष खालको भोज खाने चलन छ । त्यस्तै, पहाडी भेगमा यस समयमा फुल्ने लालीगुराँस र वनस्पतिहरूले पर्वको रौनकता अझ बढाउँछन् ।

आजको सान्दर्भिकता:
आजको भागदौडपूर्ण जीवनमा यस्ता पर्वहरूले हामीलाई आफ्नो जरा र संस्कृतिसँग जोड्ने काम गर्छन् । चैते दशैँ केवल बलि दिने वा भोज खाने पर्व मात्र होइन, यो त हामीभित्र रहेका नकारात्मक प्रवृत्ति (काम, क्रोध, लोभ, मोह) माथि विजय प्राप्त गर्ने सङ्कल्प गर्ने दिन पनि हो । हिन्दू सनातन धर्मले सिकाएको "शक्ति र शान्ति" को सन्तुलन नै यस पर्वको मुख्य सन्देश हो। वसन्तको यो उल्लास र देवीको आशिर्वादले सबैको जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि छाओस् ।

प्रकाशित मिति: बिहीबार, चैत १२, २०८२ १४:२२

प्रतिक्रिया दिनुहोस्